Majkl Parenti

Preminuo je Majkl Džon Parenti, američki politikolog, istoričar i kulturni kritičar, autor čiji su glas i pero decenijama predstavljali retku, istrajnu opoziciju dominantnim političkim i medijskim narativima Zapada. Umro je 24. januara 2026. godine, u 92. godini života, ostavljajući za sobom opus koji je snažno obeležio levu intelektualnu tradiciju u Sjedinjenim Američkim Državama, ali i izazvao posebnu pažnju u Srbiji. Za domaću publiku Parenti je ostao upamćen kao Amerikanac koji je, u vremenu oštrih podela i ratne propagande, javno dovodio u pitanje pojednostavljene slike o ratovima na prostoru bivše Jugoslavije i NATO bombardovanju 1999. godine.

Majkl Parenti rođen je 30. septembra 1933. godine u Njujorku. Odrastao je u italijansko-američkoj porodici radničke klase, iskustvu kojem se, prema biografskim beleškama, često vraćao i o kojem je i pisao. Studirao je na City College of New York, gde je stekao diplomu osnovnih studija, potom je završio master studije na Brown University, a doktorirao političke nauke na Yale University. Na akademskom planu bavio se političkom ekonomijom, medijima, ideologijom i imperijalizmom, a njegov intelektualni okvir najčešće je opisivan kao marksistički. Predavao je političke i društvene nauke na više visokoškolskih ustanova u Sjedinjenim Američkim Državama, a kasnije se u većoj meri posvetio pisanju, javnim nastupima i političkom angažmanu. Bio je oženjen Suzan Parenti i imao je sina Kristijana Parentija. U poslednjim decenijama života živeo je u Berkliju, u Kaliforniji.

Parentijev rad obuhvatao je i akademske i popularne forme, od knjiga namenjenih univerzitetskoj nastavi do publicističkih naslova koji su težili široj publici. Među njegovim najpoznatijim delima ističe se “Democracy for the Few”, knjiga koja je doživela više izdanja i korišćena je kao udžbenik u političkim naukama, kroz kritičko razmatranje odnosa ekonomskih interesa i političke moći u američkom društvu. Zapažen trag ostavio je i u analizi medija. U knjizi “Inventing Reality: The Politics of the Mass Media” bavio se načinima na koje masovni mediji oblikuju javno mnjenje i političku stvarnost, što je u njegovom opusu ostalo jedno od ključnih polja interesovanja. Iako su njegove pozicije često izazivale oštre polemike, Parenti je ostao prepoznat kao autor koji je insistirao na sistemskom objašnjenju moći, pri čemu su imperijalizam, klasna struktura i ideologija bili centralni pojmovi njegovih tumačenja.

Šira globalna publika pamti ga i po knjizi “Blackshirts and Reds”, koja se u medijskim osvrtima navodi kao jedno od uticajnijih dela koje, iz perspektive autora, objašnjava temeljne pojmove marksističke tradicije i istorijska iskustva sukoba fašizma i levice. U njegovoj bibliografiji nalaze se i naslovi posvećeni temi imperijalne politike, savremenih ratova, kao i radovi koji se bave istorijskim primerima iz antičkog sveta, čime je pokazivao sklonost ka povezivanju politike, ideologije i istorije kroz različite epohe. Za javnost u Srbiji, međutim, odlučujuća tačka prepoznavanja bila je 2000. godina, kada je objavio “To Kill a Nation: The Attack on Yugoslavia”, knjigu koja je ovde najčešće pominjana pod prevodom “Ubiti naciju: Napad na Jugoslaviju”. U toj knjizi Parenti je ponudio alternativno tumačenje raspada Jugoslavije i ratova, dovodeći u fokus ulogu spoljnih političkih interesa i kritikujući način na koji su događaji predstavljani u delu zapadnih medija. Prema navodima iz domaćih tekstova, njegovi zaključci izazvali su snažne reakcije i polarizaciju, od optužbi da osporava “zvanični narativ” do ocena da se radilo o pokušaju da se čuje drugačiji glas.

Istovremeno, važno je napomenuti da je Parentijev rad, posebno kada je reč o interpretacijama ratova u bivšoj Jugoslaviji, bio predmet ozbiljnih kritika i optužbi da umanjuje ili negira pojedine zločine, što je deo kontroverzi koje prate njegovu recepciju u međunarodnom akademskom i publicističkom prostoru. Ova činjenica čini njegovu biografiju složenom, jer se pored uticaja koji je imao na publiku koja je tražila alternativna objašnjenja, paralelno odvijala i oštra rasprava o granicama takvih tumačenja.

U srpskoj javnosti Majkl Parenti je postao simbol onog retkog trenutka kada glas iz same Amerike ne govori jezikom sile, već jezikom sumnje, pitanja i osporavanja. Njegovo ime se u Srbiji dugo vezivalo za potrebu da se događaji iz devedesetih godina sagledaju iz više uglova, pogotovo u kontekstu NATO bombardovanja 1999. godine i posledica koje su te odluke ostavile na živote običnih ljudi. Za deo publike, Parenti je predstavljao intelektualca koji je, polazeći od sopstvene kritike američke spoljne politike, pokušao da u javni prostor unese argument da je predstavljanje sukoba u bivšoj Jugoslaviji često bilo pod snažnim političkim uticajem. U tom smislu, njegov uticaj u Srbiji nije bio samo u sadržaju jedne knjige, već u osećaju da i unutar zapadnog sveta postoje autori koji odbijaju da pristanu na jednostavne podele na “dobre” i “loše” i da se pomire sa time da je istina uvek unapred završena priča.

U širem kulturnom smislu, Parenti je, kroz prevode, citate i deljenje javnih predavanja, postao prisutan u krugovima koji prate političku ekonomiju, kritiku medija i antiimperijalističke perspektive. Njegovo nasleđe u Srbiji se, stoga, može opisati kao deo jedne specifične intelektualne potrebe, potrebe da se razume mehanizam moći, propaganda i interes, naročito kada se društvo nađe u ulozi objekta velikih geopolitičkih odluka.

Majkl Parenti preminuo je 24. januara 2026. godine, u 92. godini, u svom porodičnom domu, kako su preneli mediji. Otišao je jedan od najprepoznatljivijih kritičara američke moći iz redova američke levice, autor čije su knjige i predavanja istovremeno budila nadu kod jednih i izazivala duboko neslaganje kod drugih. U vremenu u kojem se istina često prelama kroz interes, a sećanje kroz politiku, ostaje dužnost da se o preminulima govori dostojanstveno i tačno, kao i da se razume složenost njihovog traga. Neka mu je večna slava i hvala na svemu što je, u skladu sa svojim uverenjima, pokušao da izgovori naglas.